Tại sao bạn thông minh nhưng vẫn bế tắc? (giải mã overthinking)
Khi sự "kỹ tính" thực chất chỉ là vỏ bọc an toàn của nỗi sợ.
Lập kế hoạch là một trong những hình thức trì hoãn tinh vi nhất mà não bộ phát minh ra.
Bây giờ là tháng 1. Và như mọi năm, mình lại ngồi xuống với những kế hoạch mới. Suốt hơn 10 năm qua, kịch bản này luôn lặp lại: Liệt kê những thứ muốn làm. Những bảng Excel phủ kín con số. Những chiến lược được AI tư vấn tận răng.
Nhìn vào màn hình, mình thở phào. “Ổn rồi. Kế hoạch năm nay thật hoàn hảo.”
Nhưng sự thật là, mình chỉ thiếu đúng một thứ: Khả năng hành động.
Mình luôn tự hào là người có tư duy chiến lược tốt. Nhưng khả năng hành động thì phập phù như sóng biển.
Có lúc cao hứng, mình “all-in”, làm không suy nghĩ. Hậu quả là lạc lối, mất mát, hoặc đạt được rồi mới tự hỏi: “Ủa, mình cố cái này để làm gì?”
Còn lúc mất hứng? Kế hoạch trôi sông. Làm cũng được, không làm cũng chẳng sao.
Cái bẫy của sự “Tê liệt phân tích”
Bạn đã bao giờ rơi vào trạng thái này chưa?
Bạn có kế hoạch rõ ràng. Bạn biết mình cần làm gì. Nhưng khi định bắt tay vào làm, bạn cảm thấy một sức ì vô hình đè nặng lên vai. Đầu óc bạn vẫn chạy đua với hàng tá suy nghĩ, nhưng cơ thể thì phản ứng ngược lại: Nó trì trệ, bồn chồn, và từ chối hợp tác.
Rồi bạn cầm điện thoại lên như một phản xạ trốn chạy.
Ban đầu chỉ là “nghỉ một tí”. Rồi tình cờ thấy một video truyền cảm hứng, tim đập nhanh, cảm giác rạo rực trở lại.
Nhưng 2 tiếng sau, bạn nhận ra mình vẫn đang nằm đó, chìm trong mê cung video ngắn, stalk từ người này sang group khác.
Kết thúc ngày, bạn tức điên. Hoặc tệ hơn – một sự nặng trĩu trong lòng và tiếng thở dài: “Mình lại thế nữa rồi…”
Với chút năng lượng tàn dư, bạn lại tự hứa phải thay đổi. Lại mở máy tính, sửa kế hoạch cho hoàn hảo hơn.
Nhưng ngày mai, đâu lại vào đó. Điều duy nhất thay đổi là những bản kế hoạch ngày càng dày. Còn hành động thì vẫn bằng không.
Tại sao chúng ta – những người thông minh và cầu tiến – lại mắc kẹt như thế?
Tin vui là: Bạn không hề cô đơn. Và bạn cũng không hề lười biếng. Có một lý do đằng sau tất cả những điều này.
Khi nỗi sợ ngụy trang thành chiến lược
Chúng ta thường tự hào mình sâu sắc, kỹ tính. Nhưng hãy thành thật: Overthinking không phải là “tư duy chiều sâu”. Đó là một cơ chế né tránh.
Các nhà tâm lý học gọi trạng thái này là Rumination – nghĩa đen là “nhai lại”, giống như con bò nhai đi nhai lại cùng một đám cỏ.
Chúng ta cũng vậy. Cùng một nỗi lo, ta “nhai” đi “nhai” lại trong đầu hàng trăm lần. Mỗi lần nhai, ta tưởng mình đang xử lý vấn đề. Nhưng thực ra, ta chỉ đang mòn răng.
Và đây là phần thú vị: Não bộ của bạn thực sự nghiện lập kế hoạch.
Mỗi khi bạn vẽ ra một mục tiêu mới, não tiết ra một liều Dopamine – chất dẫn truyền thần kinh tạo cảm giác phấn khích.
Vấn đề là: Não không phân biệt được giữa “lập kế hoạch” và “hoàn thành”. Nó thưởng cho bạn như thể bạn đã thành công rồi.
Cảm giác sau khi viết xong một bản kế hoạch hoàn hảo rất giống cảm giác sau khi đạt được điều gì đó. Thở phào. Nhẹ nhõm. Tự hào. Một cảm giác an toàn, sạch sẽ và không rủi ro.
Nhưng thực tế, bạn chưa làm gì cả.
Ngược lại, hành động thật thì chứa đầy rủi ro thất bại.
Đây chính là cái bẫy.
Vì vậy não cứ đẩy bạn về phía “lập thêm kế hoạch” thay vì “bắt tay vào làm”.
Cuộc chiến giữa CEO và Nhân Viên
Để hiểu rõ hơn, hãy hình dung bên trong đầu bạn có hai nhân vật:
Vị CEO (Vỏ não trước trán - PFC): Thông minh, logic, chuyên vẽ ra những mục tiêu vĩ mô, những KPI hoành tráng.
Người Nhân viên (Amygdala): Là người trực tiếp thực thi hành động, nhưng cũng là người giữ những “vết sẹo” cảm xúc.
Hãy tưởng tượng bạn từng đi qua một con hẻm và bị một con chó dữ lao ra cắn.
Lần sau, khi phải đi qua khu vực đó, “người nhân viên” sẽ la lên: “Nguy hiểm! Đừng đi!” Nó vẽ ra bản đồ mới: đi đường vòng, xa hơn, ngập nước hơn cũng được – miễn là không gặp lại con chó đó.
Trong sự nghiệp hay cuộc sống cũng vậy. “Con chó” chính là những trải nghiệm thất bại, sự xấu hổ, hay cảm giác không đủ tốt trong quá khứ.
“Vị CEO” thì bảo: “Phải làm! Đây là cơ hội!” Nhưng “người nhân viên” run rẩy: “Lỡ thất bại thì sao? Lỡ bị đánh giá thì sao?”
Kết quả? Thay vì hành động, não đẩy bạn về vùng an toàn: Lập thêm kế hoạch. Nghiên cứu thêm. Chuẩn bị thêm. Chờ thêm.
Chúng ta thà ngồi trong phòng máy lạnh, dành hàng tháng trời tính toán mọi rủi ro trên giấy, còn hơn là bước ra ngoài thực tế và có nguy cơ bị “cắn” một lần nữa.
Bạn nghĩ mình đang tiến lên vì bản kế hoạch ngày càng dày. Nhưng thực ra, bạn đang đứng yên trong nỗi sợ.
Câu chuyện của Linh
Mình có một coachee tên Linh (đã đổi tên).
Linh là người rất giỏi. Cô ấy đang giữ một vị trí quan trọng trong tập đoàn quốc tế. Trong công việc, cô ấy xử lý mọi thứ xuất sắc, được cấp trên tin tưởng tuyệt đối.
Nhưng khi nghĩ tới việc đòi quyền lợi cho bản thân? Khi sắp xếp các mảng trong cuộc sống – mối quan hệ tình cảm, những mục tiêu cá nhân? Linh đóng băng. Lo âu. Căng thẳng.
Và rồi theo thời gian, Linh bỏ rơi luôn những mục tiêu đó. Đẩy kế hoạch của mình sang một bên.
Linh từng hỏi mình: “Tại sao em luôn thay đổi từ kế hoạch này sang kế hoạch khác? Trì hoãn từ hành động này sang hành động khác? Em biết mình có năng lực.”
Mình hiểu trăn trở đó vì mình cũng từng như vậy.
Tất cả chỉ hoàn hảo trên bản vẽ
Năm 2023, mình quyết định mở khóa đào tạo giáo viên Yoga đầu tiên. Đây là ấp ủ từ rất lâu. Mình tự đặt deadline: Trong 6 tháng phải launch.
Tháng 9/2023, mình bắt đầu ngồi vào bàn. Suốt hai tháng ròng rã, mình đắm chìm trong việc lập kế hoạch. Business Plan. Marketing Plan. Action Plan. Sườn nội dung bài giảng chi tiết.
Mọi thứ trên giấy trông thật hoàn hảo. Mình thở phào, tin rằng mình đang tiến rất nhanh. Nhưng sự thật là mình đang dậm chân tại chỗ.
Càng vẽ ra nhiều đầu việc, mình càng thấy khối lượng công việc khổng lồ. Từ hào hứng, mình chuyển sang lo âu. Và cuối cùng là tê liệt hoàn toàn.
Bây giờ nhìn lại, mình hiểu chuyện gì đã xảy ra: Não mình đang “ăn” dopamine từ việc lập kế hoạch. Nó cảm thấy thỏa mãn mà không cần chịu rủi ro của hành động thật.
Mình bị đè bẹp bởi chính bản kế hoạch đồ sộ mà mình tạo ra.
May mắn thay, lúc đó mình tìm thấy một người Coach. Không phải để học thêm về Yoga hay kinh doanh vì mình đã quá thừa kiến thức. Mà để giúp mình thoát khỏi vũng lầy suy nghĩ.
Chính nhờ những phiên coaching đó, mình đã làm được điều tưởng chừng không thể: Dám gạt bỏ sự cầu toàn, bắt tay vào hành động nhỏ nhất, và launch khóa học đúng hạn.
Coaching không phải là nhận thêm lời khuyên
Nhiều người nghĩ tìm Coach là để xin lời khuyên. Nhưng thực ra, “vị CEO” trong bạn đã thừa thông minh để biết phải làm gì rồi.
Cái bạn thiếu không phải chiến lược. Cái bạn thiếu là sự kết nối giữa “CEO” và “người nhân viên”.
Khi ngồi với Coach, mình không nhận thêm to-do list. Mình được giúp ngồi xuống, lắng nghe lại “người nhân viên” bên trong mình:
Điều gì khiến mình sợ hãi?
Thực sự mình muốn làm điều gì nhất – chứ không phải điều gì “tốt nhất”?
Với Linh cũng vậy. Mình không cần đưa ra lời khuyên gì cả. Chỉ cần giúp cô ấy nhìn thấy rõ: Cô ấy đang né tránh điều gì. Đang gặp vấn đề gì trong cảm xúc và niềm tin gốc rễ. Cô ấy thật sự muốn gì.
Từ đó, Linh tự nhận ra mình cần phải làm gì. Bây giờ Linh đã nhẹ nhõm hơn, thông suốt hơn. Thấy rõ những gì cần làm mà không còn căng thẳng bên trong.
Khi “CEO” và “người nhân viên” tìm được tiếng nói chung, sự tắc nghẽn được khơi thông. Năng lượng hành động tự động tuôn chảy – mà không cần phải gồng mình.
Chỉ 30 phút thông suốt với Coach đôi khi hiệu quả hơn 2 tháng ngồi một mình với ma trận Excel và AI.
Hãy bắt đầu ngay cả khi bạn đang run rẩy
Đã đến lúc chúng ta ngưng cuộc chiến nội tâm này lại.
Bạn không lười biếng. Bạn chỉ đang mệt mỏi vì phải gồng mình chạy theo những kế hoạch mà “người nhân viên” bên trong bạn không muốn làm.
Bạn không thiếu kỷ luật. Bạn chỉ đang thiếu sự lắng nghe chính mình.
Năm mới này, thay vì cố gắng viết thêm những bản kế hoạch hoàn hảo để rồi vứt xó, hãy thử một cách khác:
Học cách làm bạn với cảm xúc của mình. Học cách kết nối với con người bên trong bạn.
Hãy cho phép những bản kế hoạch được lộn xộn một chút – nhưng nó là của bạn.
Hãy cho phép hành động được nhỏ bé thôi – nhưng nó mang lại niềm vui.
Khi động lực đến từ bên trong, bạn sẽ không cần phải dùng ý chí để ép mình làm việc nữa. Bạn sẽ tự động muốn làm – như cách bạn không thể ngăn tay mình với lấy món ăn yêu thích.
Lời mời
Hành trình đi từ cái đầu xuống trái tim là quãng đường ngắn nhất nhưng cũng xa nhất. Và đôi khi, đi một mình qua “con chó dữ” của nỗi sợ là điều không dễ dàng.
Nếu bạn đang đứng trước năm mới với ngổn ngang dự định nhưng đôi chân vẫn nặng trĩu.
Nếu bạn chán ngấy cảnh phải ép buộc bản thân mỗi ngày.
Và nếu bạn cần một người bạn đồng hành – không phải để thúc ép bạn chạy nhanh hơn, mà để giúp bạn gỡ rối những nút thắt cảm xúc, để bạn có thể bước đi vững chãi và bình an.
Thì Nguyên ở đây, sẵn sàng lắng nghe bạn trong một phiên coaching 1-1.
Chúng ta sẽ không ngồi đàm đạo về lý thuyết. Chúng ta sẽ cùng nhau tắt chế độ “Overthinking” và bật chế độ “Sống”.
👉 Đăng ký tư vấn coaching 1-1 miễn phí tại đây.
P/s: Đừng chờ đến khi có một kế hoạch hoàn hảo mới bắt đầu. Hãy bắt đầu ngay cả khi bạn đang run rẩy.