Khi "Phát Triển Bản Thân" trở thành một liều thuốc nghiện
Tại sao chúng ta càng cố gắng chứng tỏ, càng cảm thấy "không đủ"?
Mình không thể ngừng bấm nút refresh.
Năm 18 tuổi, mình thất tình sau khi bị đá đột ngột. Mình ngồi đó, lướt đi lướt lại trang Facebook của cô ấy. Tìm kiếm một manh mối. Một lời giải thích. Một thứ gì đó có thể giúp mình hiểu được chuyện gì vừa xảy ra.
“Tại sao?” “Mình thiếu điều gì?” “Có phải vì mình needy quá không?”
Hàng triệu câu hỏi. Không có câu trả lời.
Cô ấy xinh đẹp, lớn tuổi hơn mình, gia đình có điều kiện. Và cái cảm giác ập đến lúc đó không phải là nỗi buồn thất tình bình thường — mà là sự thua kém. Thua về tài chính. Thua về tuổi đời. Thua về sự chín chắn.
Tâm trí mình bị quá tải trong những vòng lặp phân tích không hồi kết. Và rồi nó đẩy mình vào cơn trầm cảm — loại trầm cảm mà mình không biết gọi tên vào thời điểm đó, chỉ biết là mình không còn muốn làm bất cứ điều gì nữa, đau khổ vật vã về cả thể chất lẫn tinh thần.
May mắn là sau vài tháng, mình dần hồi phục. Nhưng chỉ là hồi phục về mặt thể chất. Còn những gì nó để lại trong tâm trí — cho đến bây giờ, mình vẫn đang làm việc với chúng.
Bởi vì sau giai đoạn trầm cảm đó, mình không thực sự “khỏi”. Mình chỉ chuyển từ một kiểu đau này sang một kiểu đau khác tinh vi hơn: nghiện chứng tỏ bản thân.
Cuộc đua không có đích đến
Mình không nhận ra điều đó lúc đó. Mình chỉ nghĩ mình đang “vươn lên”, đang “phát triển”, đang trở thành phiên bản tốt hơn của chính mình. Mình muốn trở thành người đàn ông mà mọi người phải ngưỡng mộ.
Mình bắt đầu đọc sách phát triển bản thân — hàng chục, hàng trăm cuốn. Xem video truyền cảm hứng đến thuộc lòng. Tham gia khóa học về tự tin, về thành công, về cách thu hút. Mình muốn trở thành người đàn ông mà phụ nữ ngưỡng mộ, mà mọi người phải chú ý.
Và mình có tiến bộ. Bề ngoài, mình tự tin hơn. Nói chuyện hay hơn. Có nhiều thành tựu hơn để “khoe”.
Nhưng thực chất? Vẫn có gì đó không ổn. Vẫn cảm giác thiếu. Vẫn so sánh. Vẫn sân si.
Bây giờ nghĩ lại, cơ thể mình vẫn thấy rợn người.
Cho đến một ngày, mình nói với chính mình: “Đủ rồi. Mọi thứ phải ngừng ngay tại đây.”
Mình đang chạy trốn. Chạy trốn khỏi cảm giác thua kém. Chạy trốn khỏi nỗi đau bị từ chối. Chạy trốn khỏi câu hỏi “Mình có đủ tốt không?”
Mình có thằng em bạn nhỏ hơn 1 tuổi, từng là housemate hồi mình ở Hà Lan. Nó không bao giờ hiểu nổi tại sao mình lại “dị” như vậy — lúc nào cũng nói về sứ mệnh, về phát triển bản thân, về truyền cảm hứng. Còn nó? Nó chỉ muốn là một “Average Joe” — một người bình thường, sống bình thường.
Lúc đó mình không hiểu nó. Mình nghĩ nó thiếu tham vọng. Bây giờ mình mới thấy: nó bình an với chính mình. Còn mình thì không.
Hơn chục năm trời, mình tốn tiền mua sách, tham gia khóa học này đến khóa khác, “chữa lành” đến mức gần như “chữa rách”. Và sau tất cả, cảm giác không đủ vẫn còn đó.
Cho đến khi mình nhận ra một sự thật phũ phàng: Tất cả những gì mình làm chỉ là đắp thêm lớp vỏ bên ngoài, trong khi cái lỗ hổng bên trong vẫn chưa bao giờ được chạm đến.
Nhà tâm lý học Alfred Adler có một cái tên cho hiện tượng này: “Bù đắp quá mức” (Overcompensation).
Cái bẫy của sự bù đắp quá mức
Adler phát hiện ra rằng khi chúng ta cảm thấy tự ti ở một lĩnh vực, chúng ta có xu hướng bù đắp quá mức ở lĩnh vực khác.
Cảm thấy thua kém về tài chính? Lao vào làm việc 12-14 tiếng mỗi ngày kiếm tiền.
Cảm thấy không được công nhận? Tìm kiếm thành tích liên tục, nhảy từ mục tiêu này sang mục tiêu khác.
Cảm thấy lạc lõng, không hiểu bản thân? Nhảy từ khóa học này sang khóa học khác, từ “vùng đất hứa” này sang “vùng đất hứa” khác.
Chúng ta đang cố xây một tòa nhà ngày càng cao, ngày càng hoành tráng — nhưng nền móng thì vẫn đang rạn nứt. Và càng xây cao, nó càng dễ đổ.
Nhưng tại sao chúng ta lại rơi vào cái bẫy này ngay từ đầu? Tại sao dù biết so sánh là vô nghĩa, chúng ta vẫn không thể ngừng?
Tại sao chúng ta không thể ngưng phát triển bản thân?
Nhưng ngừng không dễ như mình tưởng.
Thử ngưng “phát triển bản thân” trong thời đại này xem. Mọi thứ xung quanh bạn đều hét lên rằng phải growth, phải tăng trưởng, phải tiến bộ. “Không phát triển là thụt lùi.” Bạn bị nã liên tục bởi những thông điệp về tư duy tích cực, về growth mindset, về việc không ngừng cải thiện.
Bạn lướt mạng. Thấy idol với cuộc sống hoàn hảo. Thấy bạn bè đi du lịch, mua nhà, thăng chức. Và tự hỏi: “Mình thiếu cái gì?” Ước gì mũi cao hơn. Gia đình có điều kiện hơn. Công việc tốt hơn.
Nhưng rồi lý trí bạn lại phủ nhận hết những mong muốn đó. Bạn tự nhủ: “Mình biết ơn những gì mình có. Hạnh phúc là biết đủ.”
Vấn đề là: dù bạn có tự nhủ bao nhiêu lần, cảm giác thiếu thốn vẫn không biến mất. Và đó không phải lỗi của bạn. Bởi vì việc bạn cảm thấy đủ hay không — nó không nằm trong quyền quyết định của lý trí. Lý do thực sự khiến chúng ta không thể dứt ra được nằm sâu hơn thế. Nó nằm ngay trong phần cứng của bộ não bạn.
Để mình giải thích.
Cấu trúc sinh học lỗi
Trong não bạn có một cấu trúc gọi là Hạch Hạnh Nhân (Amygdala) — cái “còi báo động” từ thời tiền sử. Nhiệm vụ của nó là quét tìm mối nguy hiểm để giữ mạng cho bạn.
Vấn đề là: Nó không phân biệt được “con hổ đang đuổi theo bạn” và “bạn bè đang khoe thành công trên mạng xã hội”. Với nó, cả hai đều là tín hiệu nguy hiểm. Cả hai đều có nghĩa là: “Vị thế của mày đang bị đe dọa! Mày sắp bị bầy đàn đào thải rồi!”
Khi Amygdala kích hoạt, nó làm một điều tai hại: tắt phần não logic. Đây là lý do khi bạn thấy người khác thành công, bạn không thể “suy nghĩ tích cực” được — dù có bao nhiêu người bảo bạn làm vậy.
Nhưng đó chưa phải tất cả.
Não còn có một “nhân vật” khác tên là RAS (Reticular Activating System) — Bộ lọc Thông tin. Khi cái còi báo động đã hét lên “mình kém cỏi quá!”, ông bộ lọc này sẽ chăm chăm đi tìm bằng chứng để chứng minh điều đó là đúng.
Bạn lướt mạng, não tự động “lọc” và chỉ cho bạn thấy toàn người giàu, người giỏi, người thành công — lờ đi 99% người bình thường khác. Bạn nhìn vào cuộc sống mình và thấy toàn thiếu sót — lờ đi những gì mình đã làm được.
Đây không phải là bi quan. Đây là cách não vận hành.
Miền vô thức
Nhưng đó chưa phải tất cả. Ngoài cấu trúc sinh học, còn có một thứ khác đang điều khiển bạn mà bạn không hề hay biết.
Trong 6 năm đầu đời, rất nhiều thứ được lưu vào não bộ của chúng ta — những thứ mà chúng ta không thể nhớ, nhưng vẫn đang chạy ngầm như một chương trình nền.
Những trận cãi vã của cha mẹ về tiền bạc. Những lúc bạn không có món đồ chơi như bạn bè. Những khoảnh khắc bạn làm được điều gì đó nhưng không được ai ghi nhận. Tất cả những điều này tưởng chừng vô hại. Nhưng chúng ăn sâu vào vô thức, và âm thầm định hình cách bạn nhìn nhận bản thân cho đến tận bây giờ.
Nếu bạn lớn lên trong môi trường liên tục so sánh — so với anh chị em, với con nhà người ta, với bạn bè — thì so sánh trở thành thói quen. Một thói quen được cài đặt sẵn, chạy ngầm mà bạn không hề hay biết.
Vậy nên khi bạn đọc một cuốn sách về “biết đủ” hay nghe một bài giảng về “ngừng so sánh”, lý trí bạn hiểu. Nhưng cảm xúc bạn thì không. Bởi vì lời khuyên và kiến thức chỉ tác động vào phần não lý trí — còn những cảm giác thua kém, không đủ, chúng sống ở vùng cảm xúc và vô thức, nơi mà lý trí không với tới được.
Đó là lý do vì sao bạn có thể hiểu rằng so sánh là vô nghĩa, nhưng vẫn không ngừng so sánh.
Và khi cảm giác “không đủ” ập đến, nó tạo ra một sự khó chịu trong cơ thể. Phản ứng tự nhiên của chúng ta là gì? Tìm cách dập tắt nó ngay lập tức.
Chúng ta làm gì? Đi tìm giải pháp. Mua sách. Đăng ký khóa học. Xem video truyền cảm hứng.
Và đây chính là lúc chúng ta rơi vào một cái bẫy khác — một cái bẫy tinh vi hơn nhiều.
Dopamine: Ảo giác của sự thay đổi
Khi bạn thấy mình kém cỏi, não cảm thấy “đau đớn”. Nó muốn thoát khỏi cảm giác đó ngay lập tức.
Và hành động lướt video, hay bấm nút “Mua” một cuốn sách, hay đăng ký một khóa học hứa hẹn “thay đổi cuộc đời trong 30 ngày”... tất cả đều tạo ra một cú “phê” Dopamine tức thì.
Não không quan tâm khóa học đó có hiệu quả không. Não chỉ thấy: “Cơ hội thoát khỏi cảm giác tồi tệ đây rồi!” → Dopamine tăng → Bạn mua. Bạn cảm thấy nhẹ nhõm. Bạn tin rằng mình đã làm được gì đó.
Nhưng thực tế? Bạn chưa làm gì cả.
Đây là bẫy sinh học: Dopamine tăng khi TÌM KIẾM giải pháp, không phải khi ÁP DỤNG giải pháp.
Giống như lướt menu nhà hàng — bạn thấy hứng thú khi chọn món. Nhưng khi món ăn đến, cảm giác hứng thú đó đã giảm đi rồi.
Vậy nên vòng lặp diễn ra như thế này: Mua sách → Phấn khích → Đọc vài trang → Không thấy kết quả ngay → Não tìm nguồn dopamine MỚI → “Khóa học này mới là chìa khóa!” → Lặp lại.
Não nghiện CẢM GIÁC sẽ thay đổi, không phải SỰ THAY ĐỔI thật sự.
Mình đã ở trong vòng lặp này hơn chục năm. Cứ mỗi lần cảm thấy bế tắc, mình lại lao vào một “vùng đất hứa” mới — phát triển bản thân, đầu tư, tâm linh, chữa lành — với niềm tin rằng đây mới là thứ mình cần.
Và mỗi lần, cảm giác “không đủ” lại quay lại.
Bởi vì mình đang cố đắp một “giải pháp” mới lên trên một “niềm tin gốc rễ” sai lệch — thay vì đối diện với niềm tin đó.
Vậy lối thoát ở đâu?
Tin vui là: dù được cài đặt sẵn một “hệ điều hành”, chúng ta vẫn có thể tái lập trình nó. Không phải bằng lời khuyên hay kiến thức, mà bằng những thực hành tác động trực tiếp vào vùng não và cơ thể mà lý trí không chạm được.
Dưới đây là hai cách mình đang thực hành mỗi ngày.
Cách thứ nhất: Ghi nhận bản thân từ những điều nhỏ nhất.
Chúng ta có thói quen chỉ công nhận những thành tựu lớn, mà quên mất rằng con đường vạn dặm bắt đầu từ một bước chân.
Bạn thức dậy và quyết định không lướt điện thoại ngay? Đó là một chiến thắng.
Bạn hoàn thành một task dù không có hứng? Đó cũng là một chiến thắng.
Bạn nhận ra mình đang so sánh và dừng lại? Đó là một chiến thắng lớn.
Việc ghi nhận những điều nhỏ không phải là tự lừa dối. Đó là cách bạn tái huấn luyện não bộ để nhìn thấy những gì mình đang làm được, thay vì chỉ tập trung vào những gì còn thiếu.
Cách thứ hai: Gọi tên suy nghĩ và cảm xúc.
Nghe có vẻ phi lý — suy nghĩ và cảm xúc là “mình” thì làm sao tách ra được? Nhưng não bộ chúng ta hoàn toàn có thể làm điều này, thông qua vùng vỏ não trước trán (Prefrontal Cortex) — phần não cho phép bạn quan sát chính mình, thay vì bị cuốn vào dòng suy nghĩ.
Cách đơn giản nhất là gọi tên. Khi bạn thấy mình đang cảm thấy thua kém, đừng phân tích tại sao. Chỉ cần nhẩm trong đầu: “Mình đang so sánh.” Hành động này giống như việc bật đèn trong phòng tối — khi bạn nhìn thấy “tên trộm” đang lấy đi sự bình an của mình, nó mất đi một phần quyền lực.
Ban đầu, cảm giác đó có thể không biến mất ngay. Nhưng với thời gian, khả năng quan sát của bạn sẽ mạnh lên. Và bạn sẽ đủ sức nhận diện — rồi buông bỏ — những suy nghĩ đang cướp đi sự bình an của mình.
Trong video trên, mình có hướng dẫn kỹ hơn về cách thực hiện bài tập này, bạn có thể xem để dễ hình dung nhé.
Không phải để trở nên “đủ” hơn
Mình muốn nói rõ một điều: phát triển bản thân không phải là kẻ thù. Vấn đề không nằm ở việc bạn có muốn trở nên tốt hơn hay không. Vấn đề nằm ở động cơ đằng sau.
Nếu bạn phát triển vì muốn khám phá tiềm năng, muốn đóng góp, muốn sống trọn vẹn hơn — đó là phát triển lành mạnh. Nhưng nếu bạn phát triển vì muốn chứng tỏ, vì sợ bị bỏ lại phía sau, vì cảm giác “không đủ” cứ đeo bám — đó là bù đắp quá mức. Và nó sẽ không bao giờ đủ, bởi vì bạn đang cố lấp đầy một cái hố bằng những thứ không vừa với nó.
Sự khác biệt nằm ở một câu hỏi đơn giản: Bạn đang chạy về phía điều gì, hay đang chạy trốn khỏi điều gì?
Với mình, phải mất hơn chục năm để nhận ra mình đang chạy trốn. Điều mình học được không phải là một kỹ thuật hay framework nào.
Mà là một sự thay đổi trong cách nhìn: Hành trình này không phải để trở nên “đủ” hơn bằng cách đắp thêm thành tựu bên ngoài. Mà là để nhận ra mình đã luôn đủ ngay từ đầu.
Và hành trình dừng lại, nhìn vào bên trong, đối diện với những gì mình đang trốn tránh — nó khó hơn nhiều so với việc đọc thêm một cuốn sách hay tham gia thêm một khóa học.
Nhưng đó là hành trình duy nhất thực sự đưa mình về phía bình an.
Nếu bạn thấy mình trong bài viết này, mình muốn bạn biết: Bạn không cô đơn. Và bạn không cần phải tự mình đi qua hành trình này.
Thân mến,
Nguyên
P.S. Nếu bạn thấy bài viết này hữu ích, hãy chia sẻ với một người bạn đang “nghiện” phát triển bản thân như mình ngày xưa. Đôi khi điều họ cần không phải là thêm một cuốn sách — mà là một góc nhìn khác.