Cái giá của sự tự do

Những quyết định từ năm ngoái cho tới ngày hôm nay khiến mình trăn trở rất nhiều. Từ việc ngưng lớp Yoga, ngưng lớp đào tạo giáo viên, ngưng lớp đào tạo trainer, đi học văn bằng hai…. Vân vân.

Gần đây, một từ khóa cứ lặp đi lặp lại trong đầu mình là “tự do”.

Mình chợt nhận ra. Tự tức là từ bên trong. Do là do mình chọn, mình quyết định. Tự do, có lẽ đơn giản cũng chỉ có vậy.

Đó cũng là lý do vì sao khi biết đến triết lý hiện sinh trong tâm lý học, mình thấy chạm sâu đến vậy. Nó rất đơn giản nhưng lại vô cùng khó. Tất cả mọi thứ xảy đến với mình, cách mình phản ứng và bước tiếp, đều là tự do mình lựa chọn.

Mình biết sẽ có bạn không đồng ý, và có thể tìm muôn vàn bằng chứng để phản bác. Triết lý khắc kỷ (stoicism) cũng nói có những thứ ta thay đổi được và những thứ phải chấp nhận vì nằm ngoài tầm kiểm soát, như bệnh tật, cái chết, hành động của người khác, hay dư luận xã hội. Đi sâu hơn nữa thì mọi thứ đều là nhân duyên, vô thường và vô ngã.

Tuy nhiên, có một điều gì đó rất sâu sắc ở hiện sinh và hai chữ tự do.

Tự do không có nghĩa là không có ràng buộc. Tự do không có nghĩa là thích làm gì thì làm, chẳng cần lo nghĩ.

Với chữ Tự, mình cần hiểu rằng nó phải là suy nghĩ, cảm xúc đến từ sâu thẳm bên trong, chứ không phải do một tác nhân bên ngoài thúc đẩy. Còn Do là do mình quyết định, do mình lựa chọn, không phải do người khác bảo, do hoàn cảnh ép buộc.

Tự và Do gộp lại nghĩa là: mọi suy nghĩ, cảm xúc, hành vi, lựa chọn đều thuộc về chính ta. Không đổ lỗi. Không bám víu vào một lý do bên ngoài để biện minh.

Mỗi lựa chọn “tự do” ta có đều đi kèm một trách nhiệm, một điều kiện, nhiều tác nhân ảnh hưởng. Chỉ là ta có quyền “tự do” chọn và quyết định.

Tự do không phải happy ending, không phải tất cả đều hạnh phúc, vui vẻ. Tự do luôn đi kèm một cái giá, và đó là cái giá của sự lựa chọn và đánh đổi. Một từ mình hay nghe là “opportunity cost”, chi phí cơ hội.

Mình gọi nó là “freedom cost”, chi phí của sự tự do.

Câu hỏi đặt ra là: mình có sẵn sàng trả cái phí đó không? Mình có dám nhận lấy trách nhiệm đi kèm với sự tự do đó không?

Tự do cá nhân và tự do của một dân tộc, có lẽ ở cốt lõi không khác nhau. Đều là lựa chọn, đều đi kèm cái giá.

51 năm trước, đất nước ta “tự do”. Nhưng tự do chỉ là khởi đầu. Cái giá đã trả bằng rất nhiều mồ hôi, máu và nước mắt. Và quan trọng hơn, trách nhiệm đi cùng sự tự do đó giờ được đặt lên vai thế hệ tiếp theo.

Còn bạn, bạn đã bao giờ thực sự nghĩ về tự do của chính mình chưa? Bạn sẵn sàng đánh đổi điều gì để có nó? Và quan trọng hơn, bạn sẵn sàng gánh những trách nhiệm nào khi đã có nó trong tay?